Wszystkie rodzaje zorganizowanych społeczeństw mają pewne zasady, których członkowie powinni przestrzegać. Bardzo trudno wyobrazić sobie jakąkolwiek zorganizowaną grupę lub społeczność, która mogłaby funkcjonować bez jakichkolwiek zasad. Organizacje i społeczności religijne nie są tu wyjątkiem. Istnieje jednak różnica w zakresie i celu tych zasad.

W społeczeństwie świeckim głównym celem zasad jest utrzymanie ogólnego porządku i obejmują one stosunkowo proste normy, takie jak zakaz zabijania lub kradzieży, płacenie podatków, przestrzeganie przepisów ruchu drogowego itp. Zasady te zazwyczaj nie regulują zbytnio intymnych szczegółów życia codziennego. Grupy religijne często mają jednak bardziej rozbudowane zestawy zasad, które mają bardziej bezpośredni wpływ na życie ludzi, określając, jak się zachowują, co jedzą, jak się ubierają, a nawet jak wygląda ich życie seksualne.

W naszym ruchu mamy na przykład zasady dotyczące tego, co możemy jeść. Mięso, ryby i jaja są zabronione, podobnie jak czosnek, cebula i lista innych składników. Niektórzy chcą dodać do niej nawet marchewkę i inne pozornie niewinne warzywa. Oprócz tego mamy jeszcze bardziej restrykcyjną listę dla Ekadasis oraz inne zasady dotyczące dni pojawiania się i innych ważnych dat.

Mamy również zasady dotyczące ubioru. Kobiety powinny nosić skromne ubrania, takie jak sari lub sukienki, gdy przychodzą do świątyni, podczas gdy mężczyźni powinni nosić dhoti lub inne rodzaje ubrań, które pasują do środowiska religijnego, zwłaszcza podczas modlitwy, wykładów itp. Istnieją zasady dotyczące zachowania, zwłaszcza w kontaktach między mężczyznami i kobietami, zasady postępowania z osobami starszymi, zasady dotyczące jedzenia (nie wolno nam na przykład używać lewej ręki) i tak dalej, nie wspominając nawet o zasadach dotyczących życia seksualnego. Niektórzy próbują nawet skompilować książki opisujące wszystkie zasady i etykietę, których powinniśmy przestrzegać, a dzieła te często stają się dość obszerne.

Z jednej strony zasady są ważne, aby nauczyć nas, czego należy unikać, aby ułatwić nasz rozwój duchowy, a także regulować zachowanie, aby nasze społeczeństwo mogło funkcjonować.

Istnieje jednak negatywna strona zasad, które w zależności od tego, jak są stosowane, mogą sprawić, że środowisko w naszych grupach i społecznościach stanie się dość toksyczne i osądzające, wpływając na relacje, zaufanie, zdrowie psychiczne itp.

Jest to temat omawiany obecnie w kręgach dziennikarskich i akademickich jako moralna kontrola: próby kontrolowania osobistych zachowań innych osób przez jednostki, grupy lub instytucje, często w imię ochrony czystości lub zasad duchowych. Jest to również związane z tym, co w psychologii określa się jako skrupulatność religijną lub perfekcjonizm duchowy.

Jak to działa?

Wszystkie procesy szkolenia moralnego lub duchowego opierają się na zmianie zachowania. W świadomości Kryszny staramy się przejść od namiętności i ignorancji do dobroci, co wymaga całkowitej zmiany paradygmatu. Problem pojawia się, gdy jest to egzekwowane poprzez krytykę, zawstydzanie, wykluczenie, a nawet przymus, zamiast prawdziwego duchowego przewodnictwa. W odróżnieniu od właściwego nauczania duchowego, w praktyce działa to bardziej jako forma nękania lub znęcania się.

Kiedy kontrola moralna staje się silna, grupy zaczynają przypominać sekty, w których członkowie przestrzegają jednolitego kodeksu ubioru, zachowania i praktyk, a ci, którzy go nie przestrzegają, są wykluczani. Nastrój zmienia się ze współczucia na osądzanie, z miłosierdzia na surowość, z prób pomagania innym w rozwoju na popychanie ich w dół.

Zjawisko to można zaobserwować w wielu ruchach religijnych, takich jak kultura winy przenikająca niektóre nurty katolicyzmu, sztywne zasady obowiązujące w wielu grupach islamskich i tak dalej. Jak można się spodziewać, mamy również swój udział w naszym ruchu, czego wielu z nas mogło doświadczyć. Ten jeden czynnik ma potencjał, aby wywrócić praktykę duchową do góry nogami, tworząc toksyczne i osądzające środowiska zamiast ambasad Vaikuṇṭha, tak jak powinno być. Kiedy tak się dzieje, świadomość Kryszny staje się czymś w rodzaju pustej skorupy, w której nadal obecne są zewnętrzne praktyki, ale w jakiś sposób utracono słodki miąższ.

Jaka jest przyczyna tego zjawiska? Co sprawia, że wyznawcy przywiązują się do przestrzegania zestawów zasad i kontrolowania innych, zamiast doskonalić swoją praktykę duchową?

Chodzi o to, że na początku, a nawet na etapie pośrednim, trudno jest zmierzyć nasze postępy. Nawet jeśli naprawdę robimy postępy, bardzo trudno jest je zmierzyć, ponieważ nie widzimy jeszcze Kryszny. Z drugiej strony, zasady są czymś, co można łatwo zmierzyć; łatwo jest policzyć, ile zasad przestrzegam i w jakim stopniu. Podobnie trudno jest zrozumieć, jak dobrze postępują inni, ale łatwo jest ocenić, jak ściśle przestrzegają zasad. Jeśli na tym etapie ktoś powie mi, że mój postęp duchowy i moja wartość jako wielbiciela są mierzone tym, jak ściśle przestrzegam zasad, mogę to zaakceptować i zacząć oceniać innych według tych samych standardów.

Zaawansowani wielbiciele mają szersze zrozumienie procesu duchowego. Potrafią oni zrównoważyć zasady i przepisy z głębokim duchowym pokarmem, pomagając w ten sposób swoim wyznawcom rozwijać się w zdrowy sposób, nabywając niezbędnego smaku dyscypliny, a jednocześnie ucząc się pozostawać elastycznymi i współczującymi w swojej praktyce, zarówno wobec innych, jak i wobec samych siebie. Postępując w ten sposób, łączymy się z nastrojem radosnego oddania nauczanym przez Śrīla Prabhupādę, rozwijamy wyższy smak i stopniowo tracimy pociąg do podstawowych rzeczy materialnych. Na tym etapie większość zasad staje się naturalna i zagłębiamy się w naszą duchową praktykę. Radość jest tutaj słowem kluczowym, kontrastującym z niepokojem i nastrojem opartym na zasadach.

Mniej przygotowani nauczyciele często nie widzą jednak nic poza zasadami i przepisami. W rezultacie mają tendencję do nadmiernego ich podkreślania, często wykorzystując je jako substytut błogiego nastroju służby i oddania, którego brakuje.

Takie podejście, w którym nacisk kładzie się na formę, przyciąga osoby wrażliwe, które nie mają odpowiedniego oparcia, mogą mieć niską samoocenę, poszukują zewnętrznej struktury i aprobaty itp. Połączenie niedojrzałego przywódcy i wrażliwych zwolenników może łatwo prowadzić do autorytaryzmu, zazdrości, rywalizacji, dysonansu poznawczego i wielu innych niezdrowych symptomów. Na zewnątrz grupa może wyglądać na „bardzo surową” i „bardzo poważną”, ale w środku wielu członków może być pełnych strachu, wstydu i urazy; jest to niespokojna, oparta na ścisłych zasadach placówka, w której wyznawcy monitorują wzajemnie swoje zachowanie i piętnują tych, którzy nie pasują do schematu. Osobiste zmagania są traktowane jako moralne porażki, wstyd zastępuje wsparcie, a presja społeczna, dostęp do usług i stowarzyszenia wymuszają konformizm i zapewniają kontrolę. Zamiast pielęgnować, taka grupa może łatwo przekształcić się w młyn, w którym szczerzy poszukiwacze są niszczeni psychicznie i duchowo. System, który skazuje nas na porażkę zamiast na sukces.

Jeszcze bardziej tragiczne jest to, gdy sam lider nie jest w stanie utrzymać ustalonych standardów i popada w podwójne życie, utrzymując zewnętrzną fasadę, a jednocześnie potajemnie angażując się w wątpliwe działania. Z czasem prowadzi to do skandali, które powodują jeszcze większe szkody. Kontrola moralna często ukrywa takie podwójne życie, ponieważ wizerunek staje się ważniejszy niż uczciwość.

Problem polega na tym, że choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją, im poważniej podchodzimy do praktyki duchowej i im bardziej pragniemy osiągnąć postępy, tym bardziej przywiązujemy się do zasad i oceniamy innych na podstawie tego, jak dobrze ich przestrzegają. Im dalej podążamy tą ścieżką, tym trudniej jest nam przyznać się do błędu i zmienić się. Przekroczenie tego etapu może zająć nam wiele lat, chyba że znajdziemy doświadczonego nauczyciela, który pomoże nam go zidentyfikować i przezwyciężyć.

Kolejnym elementem jest cykl krzywdzenia i naśladowania. Im bardziej jesteśmy osądzani, karani, naciskani i wyśmiewani za nieprzestrzeganie wszystkich zasad, tym bardziej będziemy skłonni robić to samo innym w przyszłości. Jest to ta sama zasada utrwalania przemocy, którą można zaobserwować w innych kontekstach. Im bardziej grupa lub społeczeństwo rozwija ten system moralnej kontroli, tym bardziej ma on tendencję do nasilania się i utrwalania, co, jeśli nie zostanie powstrzymane, może doprowadzić do powstania bardzo toksycznego środowiska. Nawet wyjście z niego może być trudne, ponieważ nadużycia i inne negatywne symptomy spowodowane przez systemy moralnej kontroli narzucone przez niedojrzałych przywódców często prowadzą do wprowadzenia kolejnych zasad, które mają zapobiegać powtórzeniu się takich skandali, co z kolei nie poprawia nastroju oddania i często powoduje inne problemy podczas próby rozwiązania pierwszego. Inną pułapką jest po prostu obniżenie standardów poprzez usunięcie wszystkich zasad, co również nie przyczynia się do zwiększenia oddania.

Jak więc uciec z tego cyklu? Z czasem uczymy się, że chociaż zasady są ważne, nie są one wszystkim i stopniowo dochodzimy do bardziej zrównoważonego etapu, na którym podstawowe zasady stają się naturalne, a my skupiamy się na pogłębianiu naszej praktyki duchowej. Na tym etapie zasady stają się czymś, co wspiera naszą praktykę, a nie samym jej celem.

Kiedy osiągamy tę bardziej dojrzałą postawę, tracimy zainteresowanie kontrolowaniem i znęcaniem się nad innymi. Zamiast tego chętnie zapewniamy ich o naszym wsparciu i szczerze pomagamy im w rozwoju. Bardziej interesują nas ich relacje z Kryszną niż ich błędy. W tym momencie przestajemy być częścią problemu i stajemy się częścią rozwiązania.

Ucieczka z cyklu moralnego kontrolowania wymaga dwóch rzeczy: pogłębienia naszej własnej praktyki i uczenia się od innych, którzy przekroczyli te różne etapy i mogą podzielić się z nami swoimi osiągnięciami. Są to wielbiciele, którzy czerpią radość z własnej praktyki, przestrzegają zasad, nie narzucając ich surowo innym, inspirują zamiast zawstydzać i prowadzą zamiast kontrolować.

Im bardziej potrafimy wspólnie posuwać się naprzód w tym procesie dojrzewania, tym bardziej możemy uniknąć tych negatywnych aspektów religijności i rozwinąć ruch oparty na prawdziwych cechach duchowych, w którym wielbiciele borykający się z trudnościami są przyjmowani z współczuciem zamiast osądzaniem, a my podnosimy się nawzajem na duchu zamiast się wzajemnie poniżać.

ccdas[dot]net.